Perestroika
in de voormalige Sovjet-Unie (1992)
De flat was verkocht en alle spullen, behalve de
meubels moesten eruit worden gehaald. De televisie, de videorecorder met
bijbehorende banden, linnengoed, serviesgoed en de computer waren bestemd voor
de zus in Minsk. Boeken, kleding, vazen, schilderijen, kandelaars en andere
persoonlijke spullen, die voor de koper van de flat geen waarde hadden, zouden
we mee terugnemen naar Nederland. We
huurden een grote Mercedes-personenbus en reden richting Moskou, want daar
bevond die flat zich. Lora, Russin van geboorte, maar al enkele jaren gehuwd
met mijn broer, had de flat na de val van het communistisch regime voor een
paar duizend gulden van de staat kunnen kopen. Ze had hem nog een hele tijd
aangehouden om er te kunnen verblijven als ze met mijn broer in Moskou was. De
buurvrouw had de sleutel en hield een oogje in het zeil. Tenslotte had ze de
knoop maar doorgehakt en hem voor x keer de aankoopprijs doorverkocht aan een
“businessman”, die er een kantoor in wilde vestigen.
We, mijn broer, zijn vrouw
Lora en hun dochtertje Sandra, besloten om ‘s avonds uit Nederland te
vertrekken om zo bij het ochtendgloren de volgende dag door Polen en door Wit-Rusland
te rijden; dat zou minder riskant zijn. De Duitse auto-Bahn kenden we. In Polen
week het langzame verkeer op de tweebaansweg altijd netjes uit, zodat we veelal
over het midden van de weg vrachtverkeer konden inhalen en snelheid konden
houden. Tegenliggers bleken er vaak net zo over te denken, dus het was opletten
geblazen. De volgende dag arriveerden we rond twee uur ‘s middags bij Brest aan
de Pools-Russische grens. Vier km voor de grens begon een lange rij met
vrachtwagens. Ze stonden op de rechterbaan van de weg. Links van de
vrachtwagens stond een bijna even lange lange rij personenauto’s. Voor zover
wij konden zien allemaal met een Pools of Russisch kenteken. “Zouden we achter moeten aansluiten?, dachten we nog
even hard op, terwijl we stapvoets langs de onafzienbare rij auto’s reden. De
Poolse douane post kwam in zicht en we verminderen nog meer snelheid. Tussen
twee auto’s was ruimte en zonder een moment te aarzelen, zette ik onze bus
ertussen. We stonden op de achtste plaats en ik haalde opgelucht adem. Na ruim
een half uur stonden we vooraan en wachtten op de dingen, die komen zouden,
maar........ een half uur later was er nog niets gebeurd. Ofschoon ik van ons
vieren de Russische taal het minst machtig was, besloot ik toch zelf op
onderzoek uit te gaan. Ik stapte het
douanekantoortje binnen en vroeg in mijn krom-Russisch waarop het wachten was.
De beambte keek me onwennig aan en duwde me met een declaratieformulier het
kantoortje uit. Hij zou dadelijk naar ons toekomen. Het formulier hadden we
binnen enkele minuten in goed Nederlands ingevuld, maar de douanier bleef
andere auto’s controleren. Hij leek ons alweer te zijn vergeten. Ik stapte
nogmaals het kantoortje binnen en werd er nu met een formulier voor de
personenbus in mijn hand weer uitgeduwd. We vulden het kenteken, het type en
het verzekeringsnummer in en ik zocht wederom de douanier op. Ditmaal vroeg hij
me of we koffie bij ons hadden. Ik haalde een vijftal koffiesnoepjes uit mijn
jaszak en wierp die op zijn bureau. “Hier heb je koffie”, sprak ik grappend.
Hij keek me verbaasd aan. Zijn volgende vraag was naar sigaretten. “Nee, nee,
wij roken niet, dat is slecht voor de gezondheid”, moraliseerde ik glimlachend,
niet wetende dat wij wel degelijk een paar sloffen sigaretten achter in de
wagen hadden meegenomen. Toen de douanier de formulieren en onze bus aan een
vluchtige inspectie onderwierp, leek hij ons niet goed te begrijpen. Even later
kregen we nog wat stempeltjes van de Russen en reden na anderhalf uur oponthoud Wit-Rusland binnen. Ook aan deze kant
van de grens stond een enorme rij auto’s. Toen maakte ik me wel even zorgen
over de terugreis, maar eerst maar naar Moskou. In Wit-Rusland is de diesel
olie op de bon en die hadden wij niet. Een Russische kennis was
daarom de avond tevoren in Moskou met twee jerrycans van elk 20 l op de trein
gestapt om ons bij de grens op te vangen. Moskou ligt ruim 1000 km van de grens
en de planning was wat lastig. Een telefoontje naar Moskou leerde ons, dat hij
zijn intrek had genomen in een hotel bij de grens. Wij haalden hem op en
vertrokken met hem richting Minsk; zes uur rijden. De wegen worden regelmatig
kapot gereden door het zware vrachtverkeer, zodat onze bus het zwaar te
verduren kreeg als de bestuurder even niet goed oplette. ‘s Avonds om 20:30 uur
kwamen we in Minsk aan bij de zus van Lora. We werden, zoals te doen
gebruikelijk in Rusland, op een uitgebreid maal vergast. Naast de zus en haar
echtgenoot bleken in de krappe vier-kamer-flat nog twee echtparen te wonen,
namelijk een zoon met zijn vrouw en de schoonouders van Lora’s zus. Drie
generaties dus. De tweede zoon van 18 jaar bewoonde de vierde kamer. De
schoonmoeder was bedlegerig, bijna blind
en dement en werd door haar man en haar dochter verzorgd. De dochter was zeer
blij met de kalmerende medicijnen die ik uit Nederland voor haar had
meegenomen. Het jonge stel vertrok na het eten naar familie en wij mochten in
hun kamer slapen.
De volgende dag reden we de
overige 750 km naar Moskou. De weg werd steeds slechter en het aantal
politieposten en radarcontroles nam toe. Na verloop van tijd trof ons het lot.
Gebarend met een knuppeltje verzocht de agent me uit te stappen en achterin de
politiewagen plaats te nemen. De tweede agent bleek een paar woorden Duits te
spreken. Hij toonde mij de richtradar met het digitaal getal van 76. Ik had 16
km te snel gereden. “Haben Sie zehn Mark?” “Nein, nur Dollars”, antwoordde
ik. Vijf dollar was genoeg. In onze bus informeerde Lora wat ze wilden.
Nog voordat ik mijn antwoord had afgemaakt, stapte ze in het Russisch scheldend
onze bus uit en liep op de politiewagen af. Ze was binnen 2 minuten terug met
mijn vijf dollar. “Heb je ze bedreigd?”, grapte ik. Ze bleef nog een tijdje
naschelden.
Langs de weg stond af en toe
een auto met een jerrycan ernaast. Daar kon je benzine van een onbekend merk kopen.
Ook kwamen we een kleine tankauto tegen; het leek me een legertruck te zijn.
Voor 20 cent per liter gooiden we onze tank vol. Verschillende keren werden we
ingehaald door Audi‘s, Volvo‘s en Mercedessen met een Nederlands kenteken.
Meestal reden ze met drie of vier auto’s achter elkaar; soms trokken ze elkaar.
Ook redelijk veel van dergelijke auto’s zonder kenteken; die kwamen uit
Duitsland. De vrachtwagens rijden in Rusland tot ze uit elkaar vallen. Er was blijkbaar
geen APK keuring. Soms reed een oplegger meer dan een meter uit het lood of was
er klaarblijkelijk iets mis gegaan en lag een combinatie naast de weg. We
voelden ons niet zo op ons gemak op de Russische “snelweg”.
‘s Avonds kwamen we in Moskou
aan. De oppervlakte van die stad is meer dan die van de provincie Utrecht. De
verkochte flat lag op een half uur met de metro van het centrum. Onze bus werd
tegen een kleine vergoeding op een afgesloten terrein gestald, zodat de banden,
de ruitenwissers of de spiegels er niet van af zouden worden gestolen. Wij
begaven ons naar de keuken om Russische champagne te drinken en wat eten. Daar
het flatgebouw naast een kinderdagverblijf was gelegen en de temperatuur daar
op peil gehouden diende te worden, werd het ook bij ons in de flat erg warm.
Met de ramen dicht zou het binnen gemakkelijk 30° of meer kunnen worden. Er
zaten geen kranen op de radiatoren en er was ook geen thermostaat in huis. De
temperatuur viel alleen te regelen door het open zetten van een of meerdere
ramen. Ook in het trappenhuis werd het smoorheet.
Ons volgende reisdoel was
Nisjni Novgorod, het vroegere Gorki, de mooie stad aan de Wolga. De 450 km
lange tweebaansweg was gelardeerd met gaten en zeer ongelijkmatige opvulsels. Regelmatig
moesten we naar de linkerrijbaan uitwijken, omdat we vreesden dat onze bus het
op de rechter rijbaan niet zou overleven. Na een handicaprit van zeven uur
kwamen we in het voormalige Gorki aan. De plaatselijke “businessmen”
verwelkomden ons met een overdaad aan vast en vloeibaar voedsel in de tot club
omgebouwde gewelven van een groot gebouw. Deze ondergrondse club werd bewaakt
met videocamera’s en door gewapende jongelui in gevechtstenue. De toegang was
alleen mogelijk op uitnodiging. Binnen onder de grond liepen we door een
kapsalon, een schoonheidsalon, een fitnessruimte en een casino en ten slotte
ook nog een bar-restaurant. De tafel werdt gedekt en na wat drankjes en hapjes
konden we genieten van de sauna en het in marmer uitgevoerde zwembad. Na een dik
een uur arriveerde de baas; een gezette veertiger met dikke lippen. Er kwamen
meer “businessmen” aan de grote tafel zitten en er werd gegeten en gedronken.
Na middernacht werden we in zware Wolga’s
naar ons hotel gebracht. De vriendin/secretaresse van de baas bracht me naar
mijn kamer en vroeg of ik nog iets nodig had. In Hotel Russia met een prachtig
uitzicht op de Wolga viel ik vermoeid in slaap.
De volgende morgen bleek dat
mijn vierpersoonskamer eigenlijk voor Lora met mijn broer en het 5-jarig
dochtertje bestemd was geweest. Om 9:00
uur stond de persoonlijke secretaresse van de baas met twee auto’s voor het
hotel om ons op te halen. Ze betaalde de rekening en liet ons weer naar de club
rijden. Na een stevig ontbijt met kaviaar, zalm, worst en voor onze Russische
vrienden nog iets stevigers, werden we uitgenodigd om een aantal projecten te
bekijken. We bezochten een supermarkt en gigantisch ondergronds horecacomplex
in aanbouw, twee winkels waar westerse spullen te koop werden aangeboden en een
champignonkwekerij en enkele loodsen die vol stonden met auto’s, motoren, koelkasten
etcetera. Overal liepen bewakers rond. Het middagmaal werd genoten in weer een
ander bedrijfsfiliaal en vervolgens keerden weer terug naar de businessclub. Ik
wilde graag even de stad bezichtigen en werd door een van de chauffeurs in het
centrum afgezet. Hij zou me twee uur later op dezelfde plek weer oppikken. De hoofdstraat
van Nizjni Novgorod werd bevolkt door mannen en vrouwen, die met een paar
schoenen, een jurk, een paar videobanden of een doosje snickers in de hand aan
weerszijden van de straat hun waar te koop aanboden. Sommigen hadden een
kartonnen bordje om hun nek met de tekst: “ik koop…..” Toeristen kwam ik hier
niet tegen. Ik zag ook geen reclameborden en de mensen spraken op gedempte toon
tegen elkaar. In een staatswinkel kocht ik voor acht gulden een quartz-dameshorloge,
voor zes gulden en leuk Russisch schaakspel en voor dertig gulden een prima verrekijker.
Snel spoedde ik mij terug en werd weer door de chauffeur opgepikt. Na het genot
van een sauna met enkele “businessmen” en een frisse duik in het ondergrondse zwembad
moest er champagne worden gedronken. Er kwamen wat meer “businessmen” bij ons
aan tafel zitten en de aandacht werd gericht op een klein televisietoestel in
een hoek, dat de hele dag aan stond. Tot mijn verrassing verscheen de baas
plotseling op de televisie om zijn mening over het een of ander te geven. De “businessmen”
glunderden instemmend. Even later werd
mij een foto getoond, waarop de baas met ex-president Gorbatsjov poseerde. Die
bleek twee weken eerder op bezoek in de club te zijn geweest. Ik was verbaasd.
Het diner die dag vond plaats in een onlangs geopend restaurant met een
kleurrijke dansvloer in het midden. Discolichten creëerden de juiste sfeer.
Alles in westerse dancing stijl. Een ensemble verzorgde de muzikale achtergrond. Twee trappen leidden
naar een soort balkon, waar voor ons een enorme tafel stond gedekt. Met
ongeveer tien “businessmen” en enkele vriendinnen namen we plaats. Het
voorgerecht werd genuttigd en de baas stond op. Hij stak zijn hand over het
balkon, waarop de muziek verstomde en hij hield een welkomsttoespraak voor zijn
Hollandse gasten. Het glas werd wederom geheven en de show kon beginnen.
Het licht doofde en de spots
gingen aan. Er verschenen zes jonge dames en een jongeman op de dansvloer, die eigenlijk
een vrije avond hadden, maar ter ere van ons bezoek toch opgetrommeld waren. Ze
dansten in een miniem tenue en ontblootten tijdens het laatste optreden zelfs
hun bovenlijf. Ze vertoonden geen gelijkenis met de Russinnen die ik doorgaans
op de televisie zag. Na de show dansten de “businessmen” met hun doorgaans veel
jongere vrouwen. Tegen het eind van het diner op een moment waarop iedereen
weer zat en de laatste champagne mijn laatste blokkeringsmechanisme had
uitgeschakeld, besloot ik een dankwoord uit te spreken. Mijn uitgestoken hand
over het balkon had dezelfde uitwerking als die van de baas. Men keek verbaasd.
Via de privé-secretaresse van de baas die mijn Engels naar het Russische
vertolkte, prees ik de “businessmen” de Russische hemel in en hief het glas op het nieuwe Rusland. Ik wist niet wat ik daarmee bedoelde, maar de “businessmen”
hadden zo hun eigen interpretatie en glunderden opnieuw.
Na het restaurant volgde het
casino. Ik wisselde een paar tientjes om en was binnen een half uur door mijn fiches
heen. De baas kwam even later bij mij aan een tafeltje te zitten en vroeg me of
ik niet meer wilde spelen. Ik schudde misprijzend mijn hoofd. Hij zette een
stapeltje fiches voor me neer en drong aan om verder te spelen. Iedereen moest
meespelen dat was gezellig. Nadat ik opnieuw mijn fiches had verspeeld, besloot
ik om een andere “businessmen” een handje te helpen. We zetten op vele getallen
in, maar de berg fiches werd steeds groter. Om half twee besloten ermee te
stoppen. Het lukte ons niet om te verliezen. Daar hotel Russia slecht voor een
nacht geboekt bleek te zijn en men in Rusland niet zomaar een staatshotel kon
binnen stappen om een kamer te huren, besloten we in de club op de leren banken te
blijven slapen.
De volgende ochtend werden we
gewekt voor het ontbijt. Enkele van de “businessmen” zaten al aan de cognac of
aan de whiskey. Bij het afscheid kreeg iedereen van mij een dikke Russische
knuffel. “Fin de la comedia”, dacht ik toen we het hek uitreden. In de namiddag
waren we weer terug in Moskou en heb ik enkele staatswinkels bezocht. Soms bevonden
zich binnen die grauwe winkels privé-afdelingen waar westerse spullen (vaak made
in Taiwan of Korea) te koop stonden. Grote kauwende jongemannen stonden achter
de toonbank voor een stereoset waar westerse popmuziek uit klonk. Voor de
gewone Rus met een maandsalaris van 100 gulden was het niet weggelegd. Ik vond
het stuitend om aan te zien.
‘s Avonds in de flat aten we
koolsoep met brood en daarna pakten we de spullen in om mee terug te nemen naar
Nederland of bij de arme zus van Lora in Minsk achter te laten. De laatste dag
van ons verblijf in Moskou reden we met een kennis naar een reparatiebedrijf om
dieselolie in te slaan voor de terugreis. Na een half uurtje geknoei aan de
bedrijfspomp stroomde de dieselolie met grote snelheid uit de slang in de
jerrycans, die binnen enkele seconden vol waren en waarbij de spetters alle
kanten op vlogen. De vrouwelijke pompbediende stond te lachen en riep dat we nu
naar echte kerels roken. We betaalden iets meer dan een dubbeltje per liter.
Veel vrachtwagens in Rusland reden op gewone benzine in plaats van dieselolie.
De prijs van benzine en dieselolie was ongeveer gelijk. Na het tanken bezochten
we een scheikundige laboratorium van de universiteit, een groot gebouw uit de
tijd van Stalin. Er staan er vijf van in Moskou en het lijken net reusachtige
kathedralen. In het laboratorium stond een wat ouder type gaschromatograaf en
een massaspectrometer van Amerikaanse makelij, gekoppeld aan een
kleurenmonitor, waarop de watervervuiling direct was af te lezen. Een ander
apparaat was defect en het ontbrak de faculteit aan geld om hem te laten
repareren. De wetenschappelijk medewerker, gepromoveerd in de scheikunde, kreeg
ook niet meer dan 100 gulden salaris van de staat, maar hij woonde bij zijn vriendin
en had zijn eigen flat nu voor $ 300 per maand verhuurd aan een Japanse
zakenman. Ook vermoedde ik dat hij er op het lab nog wel wat bij kluste. Hij
liet mij een in het Engels opgesteld artikel van zijn hand lezen dat helaas de
technisch voor mij was.
‘s Middags nam ik de tram en
de metro naar het centrum om het Kremlin te bezichtigen. Helaas was alles
afgezet en wemelde het van de politie. Er waren demonstraties op het rode
Plein. Ik besloot rond het Kremlin te lopen om toch een indruk te krijgen. Onderweg
werd ik lastig gevallen door dronken “kunstenaars”, die me voor een dollar een setje
ansichtkaarten wilden verkopen. In hotel Kosmos kostte één kaart één dollar. ‘s
Avonds kwamen een nicht en een neef van Lora op bezoek. Die neef was baas op
een Kolchoze die ruim 1000 km van Moskou was gelegen. Ze hadden de dag ervoor de
trein genomen om ons te bezoeken. Ze hadden honing, zwarte bessen en wijn voor
ons meegebracht. Al drie maanden had die neef geen salaris meer ontvangen.
Jeltsin viel bij deze wijnboer niet in goede aarde. Voorheen hadden ze het beter
gehad en met de vrijheid van meningsuiting hadden ze nooit zoveel problemen
gehad. Ik was blij toen we de volgende dag met een auto vol spullen Moskou verlieten
om weer richting Minsk te gaan. De zus van Lora was zeer blij met de video en de
tv en de overige spullen. We aten vleesballen, kool en hele verweekte knoflook
uit het zuur en dronken champagne.
Het was koud in Minsk, maar
ook schoon. En de sfeer was veel aangenamer dan in Moskou. Omdat het zondag
was, waren de meeste winkels gesloten. Wel was er een enorme markt binnen het
voetbalstadion van de stad. Een menigte had zich verzameld om allerlei spullen
te koop aan te bieden. Kleding, radio-onderdelen, stereoapparatuur, een videoapparat
en video banden stonden op kisten te koop. Rijen mensen met iets te koop in een
hand waar tussendoor de geïnteresseerden schuifelden. Op maandagmiddag om
twaalf uur verlieten we Minsk. We besloten om de grensovergang van Brest te
vermijden en kozen een meer noordelijke route door Litouwen naar Kaliningrad.
Deze wegen waren beter en veel rustiger. Er was nauwelijks verkeer, zodat we
sneller dan verwacht bij de grens van Litouwen aankwamen. De grenspolitie
bestudeerde langdurig onze paspoorten. Men begreep het verschil in kleur niet. (we
hadden twee oude en twee nieuwe paspoorten). Ze probeerden ons duidelijk te
maken dat we een visum nodig hadden, maar na een half uurtje: “wij niet
begrijpen, wij Hollanders, wij willen verder”, liet hij ons zuchtend door.
Opgelucht reden we verder. Het duister had zijn intrede gedaan en na enkele
uren rijden over verlaten en besneeuwde wegen bereikten we een volgende
grenspost. Er stonden geen rijen auto’s en we waren optimistisch gestemd.
Zonder een probleem reden we Litouwen uit om 100 meter
verderop te stoppen voor de grenspost van de kleine Russische enclave die de
havenstad Kaliningrad omsluit. We hadden gedacht om via die enclave tenslotte
de Poolse grens te bereiken. De Russische grenswacht hield ons echter tegen met
de mededeling dat we er aan de andere kant niet uit zouden komen. Men zou ons daar
zeker terugsturen en dat wilde hij ons niet aandoen. Nog ons gesmeek, nog een
financieel aanbod deden hem van gedachten veranderen. Onverbiddelijk werden
teruggestuurd. Teleurgesteld reden we de 100 m meter niemandsland terug en
wilden Litouwen weer binnen rijden. Ofschoon we er een uur eerder uit waren
gekomen werden we dit keer verrast door de eis van een visum. Jongelui met
automatische wapens hielden ons tegen en geboden ons de wagen aan de kant te
zetten. We dramden en zeurden. We werden kwaad en voelden ons machteloos. Een van de soldaten
kwam ons na twee uur mededelen dat er telefonisch contact was opgenomen met de commandant.
Wet was wet. We mochten vier Visa kopen voor $ 40 per stuk om 2 uur lang terug
te kunnen rijden naar de Wit-russische grens. We verklaarden niet meer zoveel
geld te hebben. We hadden een creditcard, maar die accepteerden ze natuurlijk
niet. Na weer ruim een uur wachten kwam uiteindelijk het verlossende aanbod van
een visum voor de bestuurder. Scheldend op dat tuig vervolgden we uiteindelijk
onze weg terug. Het was inmiddels laat in de avond geworden en we besloten om
het bij een ander grenspost nog eens te proberen. De kleine plaats Lazdijal
werd ons volgende doel. Helaas stond ook hier een kilometers lange rij auto’s
voor de grens. We reden door tot aan de slagbomen, stonden stil en keken of er
auto’s werden doorgelaten. Na een
kwartier stapte ik uit en liep op een van de bewakers af. Er kwamen er nog twee
aanlopen en ik werd op uiterst onvriendelijk manier gesommerd om rechtsomkeert
te maken. Ik trok me weer terug in onze bus en we wachtten af. Ze kwamen op
onze bus af en begonnen steeds kwaadaardiger te gebaren dat we weg moesten
gaan. “We willen naar Holland”, riepen we wijzend en klagend. Als koppige
lieden bleven we staan. Na enige tijd kwam een hoge militair naar onze bus toe,
opende het portier en verzocht mijn broer en mij om mee te komen naar zijn kantoortje. Lora
bleef met haar dochtertje in de bus achter. “Nu wordt het geregeld”, dachten
we. In het kantoor werd ons in niet mis te verstane bewoording te kennen
gegeven dat we moesten maken dat we weg kwamen omdat er anders maatregelen
zouden worden genomen. Die hebben we natuurlijk niet afgewacht. Midden in de
nacht reden we honderden kilometers terug naar de grensplaats Brest die we ook
op onze heenweg hadden gepasserd. De lange rijen auto’s stonden er nog steeds en
we reden die weer voorbij. In de auto’s zaten Polen en Russen dik ingepakt te slapen,
te roken of te drinken. Voor de grensboom stond een terreinwagen met Duits
kenteken. We gingen erachter staan. Het was reeds zeven uur in de ochtend en
weer leek er niets te gebeuren. Om acht uur kwam er een politie agent met een
megafoon onze richting op lopen. Ik verliet onze bus en vroeg vriendelijk of we
de grens over konden. Hij gebaarde de Duitser en ons om de auto aan de
binnenkant van de rij te zetten. Na een half uur kwam een hogere beambte op ons
af. Nadat hij enkele andere auto’s, die inmiddels achter ons warengaan staan, had teruggestuurd, liet hij ons
met een nors gebaar door. Nu stonden we na de slagboom wederom achter een lange
rij bussen en auto’s. Er leek geen beweging in te zitten en het hek in de verte
bleef dicht. Plotseling tikte een man in een blauw jack op ons raampje. Hij
vroeg ons of we snel de grens over wilden. We keken wantrouwend en overlegden.
Voor 100 Mark zouden we binnen 10 minuten langs de twee volgende Russische
controleposten zijn. We stemmen ermee in en de man ging een douanehokje binnen.
Na 2 minuten keerde hij terug en haalde ons uit de rij. Het eerste hek ging
open. Er werd niets gevraagd en niets bekeken. We verzochten hem in onze bus te
komen om met hem naar de volgende controlepost te rijden. Gehurkt zat hij voorin.
“Kom snel met het geld”, gebood hij onvriendelijk toen we het tweede hek naderden.
Ik overhandigde hem de 100 Mark en hij liep op de grenspolitie af. Het hek ging
open en we reden er door. De laatste hindernis was de Poolse douane. Serieus, doch
in een laag tempo werden de Poolse en Russische auto’s grondig onderzocht. Ze
vroegen ons of we sigaretten of drank bij ons hadden. Na weer ruim drie uur
oponthoud reden we Polen binnen. De hele dag reden we door; honderden
kilometers. ‘s Avonds pauzeerden we in de buurt van Berlijn om te eten en te
drinken. Lora en haar dochtertje sliepen de rest van de rit naar Nederland. Wij
wisselden elkaar om het uur af. Naar 40 uur rijden en wachten bereikten we
Nederland. Perestroika, glasnost, dawai.... roepen ze daar!